De Circulaire Transitie in de Vitale Infrastructuur

MitH Management richt zich op opdrachtgevers binnen de Nederlandse vitale infrastructuur. Onder de vitale infrastructuur vallen processen, producten en diensten die essentieel zijn voor het dagelijks functioneren van onze samenleving. Denk hierbij aan bescherming tegen overstromingen, de levering van drinkwater, elektriciteit en gas, en afvalverwerking.

Een belangrijk thema waar MitH Management zich sterk voor maakt is klimaatadaptatie. Delen van de vitale infrastructuur ondervinden de gevolgen van de huidige stappen op het gebied van klimaatadaptatie en verduurzaming. Daarbij zijn meerdere, nauw met elkaar verweven initiatieven van invloed, zoals de Europese Green Deal (met daarin ook de Corporate Sustainability Due Diligence Directive waarover MitH Management een afzonderlijke whitepaper heeft gepubliceerd), het Klimaatakkoord van Parijs en het Nationaal Programma Circulaire Economie. Op deze initiatieven wordt later in het document nader ingegaan.

Met name dat laatste initiatief benadrukt het groeiende belang van de circulaire economie, gezien als een van de meest effectieve routes naar verduurzaming. Echter, deze transitie vormt binnen het huidige systeem een ingrijpend en complex proces, dat een lange weg te gaan heeft. Het brengt aanzienlijke uitdagingen met zich mee en vereist noodzakelijke veranderingen binnen onder andere de vitale infrastructuur. In deze whitepaper zal de volgende vraag centraal staan: Wat is de impact van de circulaire economie op de vitale infrastructuur?
De whitepaper is als volgt opgebouwd:

● Hoofdstuk 1 beschrijft wat een circulaire economie inhoudt.
● Hoofdstuk 2 benoemt relevante wet- en regelgeving binnen een circulaire
economie.
● Hoofdstuk 3 legt de link tussen de circulaire economie en de vitale
infrastructuur door middel van het aanhalen van voorbeelden uit een aantal
relevante sectoren.
● Hoofdstuk 4 vat de whitepaper samen en benoemt de aanbevelingen.

In een circulaire economie worden producten die als afval worden gezien opnieuw gebruikt. Dat afval wordt gezien als grondstof voor nieuwe producten. Op deze manier zijn er minder, of in de ultieme situatie zelfs geen, nieuwe grondstoffen nodig voor het produceren van nieuwe producten. In een circulaire economie worden uitsluitend secundaire grondstoffen (herwonnen uit bijvoorbeeld afval), herbruikbare primaire
grondstoffen (rechtstreeks gewonnen uit de natuur) en biogrondstoffen (afkomstig uit biomassa) gebruikt. Zo blijft de waarde van producten zo lang mogelijk behouden.

In het verleden was het lineaire economische model dominant, waarbij de keten eindigde met het wegwerpen van het product zodra de gebruiker vond dat de levensduur verstreken was. Daarbij werd er dus voor productie van producten telkens nieuwe grondstoffen gebruikt. In figuur 1 is het verschil tussen een lineaire en circulaire economie gevisualiseerd. In de loop van de tijd is het model steeds verder ontwikkeld
richting een circulaire economie, onder andere door het integreren van recycling².

Afbeelding 1. Lineaire Economie vs. Circulaire Economie

Om de gevolgen van klimaatverandering te beperken en onze leefomgeving te beschermen en leefbaar te houden, heeft Nederland als doelstelling gesteld om in 2050 volledig circulair te zijn. Om dit te bereiken zijn in het Nationaal Programma Circulaire Economie vier strategieën genoemd:

1. Verminderen van grondstoffenverbruik;
2. Substitutie van grondstoffen;
3. Verlenging van levensduur;
4. Afvalverwerking op hoogwaardig niveau.

Het opnemen van een circulaire economie en de bijbehorende strategieën zal de continu overschreden milieudruk doen afnemen. Daarnaast is het belangrijk in het huidige geopolitieke milieu zelfredzaam te zijn en dus niet of minder afhankelijk te zijn van de import van grondstoffen. De circulaire economie zal grote impact hebben op de toekomst4.

In deze paragraaf worden een aantal wet- en regelgevingen beschreven die relevant zijn voor de wisselwerking tussen de vitale infrastructuur en de circulaire economie.

• Europese Green Deal – De duurzame groeistrategie van de Europese Unie met als uiteindelijke doel om in 2050 klimaatneutraal te zijn. De Green Deal omvat een reeks beleidsinitiatieven die bijdragen aan dit doel en vormt het Europese antwoord op het Klimaatakkoord van Parijs. Een belangrijk onderdeel hiervan is het EU Circular Economy Action Plan 5.  Daar wordt bijvoorbeeld in benoemd dat duurzame producten de norm moeten worden, er moet worden gericht op het ontwikkelen van circulaire sectoren, minder afval moet worden geproduceerd en circulariteit moet worden omarmd in het dagelijks leven 6.
• Klimaatakkoord van Parijs – Een bindend internationaal klimaatakkoord dat in 2016 in werking is getreden en inmiddels door vrijwel alle landen wereldwijd is geratificeerd. Het doel van het akkoord is om de opwarming van de aarde te beperken tot maximaal 1,5°C ten opzichte van het pre-industriële tijdperk (de periode vóór 1860) 7.
• Nationaal Programma Circulaire Economie – Ter uitvoering van internationale klimaatafspraken heeft Nederland dit beleidsprogramma ontwikkeld. Het richt zich op het versnellen van de transitie naar een circulaire economie, met als doel klimaatneutraliteit in 2050 te bereiken. Het programma bestaat uit vier strategische pijlers die samen de basis vormen voor deze omschakeling. De pijlers zijn eerder in deze whitepaper benoemd 8.
• Omgevingswet – Deze wet, die in 2024 in werking is getreden, bundelt en moderniseert bestaande wet- en regelgeving op het gebied van natuur, milieu, bouwen en wonen. De Omgevingswet stimuleert snellere besluitvorming, integrale benadering, lokaal maatwerk en vermindering van regels. Hiermee ontstaat een betere balans tussen benutting en bescherming van de fysieke leefomgeving. Gemeenten worden verplicht om een omgevingsvisie, omgevingsprogramma en omgevingsplan op te stellen, waardoor de ambities voor een circulaire economie eenvoudiger kunnen worden geïntegreerd en afgestemd met provinciale en nationale doelen 9.

Organisaties binnen de vitale infrastructuur hebben steeds meer te maken met duurzame ontwikkelingen zoals de opkomst van de circulaire economie. In deze paragraaf zullen verschillende sectoren in de vitale sector worden benoemd die te maken hebben met de impact van circulaire economie en wordt de mate van relevantie beschreven. Daaruit wordt zichtbaar welke maatschappelijke en beleidsmatige verwachtingen voortkomen uit de ambitie om in 2050 volledig circulair te zijn.

 

Energiesector

Binnen de energiesector vindt momenteel een ingrijpende transitie plaats: de overstap van fossiele brandstoffen naar duurzame energiebronnen zoals wind- en zonne-energie. De circulaire economie benadrukt hierbij het belang van het beperken van de winning
van nieuwe grondstoffen, zoals metalen, mineralen en aardolie, door meer in te zetten op hergebruik en recycling. Ook het verlengen van de levensduur van duurzame installaties speelt hierin een belangrijke rol.

Voor windturbines bedraagt de gemiddelde veilige gebruiksduur ongeveer twintig jaar. Daarna wordt beoordeeld of de turbine kan blijven staan, verplaatst en hergebruikt kan worden, of dat ontmanteling nodig is. Uit onderzoek van TNO, geciteerd door Eneco, blijkt dat circa 96% van een windturbine recyclebaar is. Het gaat hierbij onder meer om de stalen masten, betonnen funderingen met wapening en metalen onderdelen zoals generatoren. De resterende 4% betreft voornamelijk de rotorbladen, die zijn vervaardigd uit verlijmde composietmaterialen en daardoor lastig te scheiden 10.

Voor deze uitdaging worden verschillende oplossingen onderzocht, zoals het hergebruiken van bladen als spoorliggers of geluidsschermen langs snelwegen, evenals het toepassen van chemische of mechanische recyclingtechnieken. Daarnaast wordt geëxperimenteerd met rotorbladen vervaardigd uit natuurlijke materialen, bijvoorbeeld op basis van plantaardige vezels. Eneco is een toonaangevend voorbeeld van een organisatie in de vitale infrastructuur die actief werkt aan het benutten van de kansen en het overwinnen van de uitdagingen van de circulaire economie 11.

Uitdagingen: Moeilijk recyclebare materialen, afgeschreven zonnepanelen/windmolens verwerken.

Kansen: Innovatie in recycling en verlenging van levensduur van materialen.

 

Watersector

Binnen de watersector hanteren organisaties al decennialang, in zekere mate, een circulair beleid met betrekking tot het hergebruik van water. Echter, de ambitie van de overheid om de circulaire economie te versterken, biedt nog meer mogelijkheden. Waterschappen zijn zeer belangrijk binnen deze sector. Zo regelen zij de wateraan- en afvoer, het zuiveren van afvalwater, het afvoeren van vervuild water en het beheer en
onderhoud van waterkeringen zoals dijken en duinen 12. De Unie van Waterschappen benadrukt dat waterschappen een bijdrage leveren aan de circulaire economie via onder andere het inkoopbeleid, aanbestedingen in de grond-, weg- en waterbouw, het beheer van watersystemen en de zuivering van rioolwater. Daarnaast pleit de Unie voor aanpassingen in wet- en regelgeving, zodat meer van de uit water teruggewonnen
afvalstoffen hergebruikt mogen worden.

Ondanks vaak beperkende regels zijn waterschappen al lange tijd actief in het terugwinnen en hergebruiken van grondstoffen en energie uit rioolwater. Daarbij worden steeds meer innovatieve methoden toegepast. Zo wordt bijvoorbeeld biogas geproduceerd uit het slib dat overblijft na rioolwaterzuivering. Verder ondersteunt de Unie van Waterschappen haar leden bij de ontwikkeling van circulair assetmanagement. Hierbij wordt een circulaire benadering gehanteerd voor het beheer van objecten binnen de waterketen, waarbij zorgvuldig rekening wordt gehouden met de aanzienlijke hoeveelheid gebruikte materialen. De weg naar verdere circulariteit heeft de Unie van Waterschappen uitgewerkt in vijf
ontwikkellijnen:

1. Duurzaam opdrachtgeverschap – Focus en planning worden aan besturen meegegeven om mijlpalen voor circulariteit te behalen.
2. Circulair Assetmanagement – Op elk niveau moet de levenscyclus van bedrijfsmiddelen worden ingericht volgens het circulaire model.
3. Terugwinning van energie en grondstoffen uit primaire processen – Door systeeminnovatie zal de afvalwaterketen veranderen en dus meer energie en grondstoffen uit afvalwater kunnen worden gehaald.
4. Transitiemanagement – De circulaire transitie zal slagen door te leren van andere sectoren, te experimenteren en het aangaan van onconventionele samenwerkingen.
5. Organisatie- en gedragsverandering – Circulariteit moet worden opgenomen als kerntaak van de organisatie en daar zal gedragsverandering bij moeten plaatsvinden. Zo moet de organisatie onder andere durven stoppen met taken die
   contrair zijn aan circulair.

Deze ontwikkellijnen worden overkoepeld door een focus op samenwerking. De ontwikkellijnen geven een duidelijk beeld van de weg die waterschappen voor zich zien omtrent circulariteit 13.

Uitdagingen: Beperkende wet- en regelgeving.

Kansen: Verbeterd circulair filtering, lobbyen voor wet- en regelgeving, verbeterd
circulair assetmanagement.

 

Afvalverwerkingssector

Afvalverwerking is vanuit het oogpunt van de circulaire economie een sector met directe significante relevantie. De kern van de circulaire economie is het sluiten van de keten, wat kan worden bereikt via de zogenoemde vier R’s: reduce, reuse, recycle en recover – oftewel vermindering, hergebruik, recycling en terugwinning. Wanneer producten of grondstoffen niet direct kunnen worden hergebruikt en dus worden weggegooid, komen zij terecht bij de afvalverwerker, die ernaar streeft deze materialen zo hoogwaardig mogelijk te recyclen of terug te winnen.

Afval kan in verschillende vormen voorkomen en de bijdrage aan de circulaire economie verschilt per materiaalsoort. Zo wordt oud papier verpulpt en gedroogd tot basis voor nieuw papier, karton tot wel 25 keer gerecycled, en kunststoffen worden gereinigd en
gegranuleerd voor hergebruik. Groenafval wordt vergist of gecomposteerd, wat resulteert in energie, warmte, water en compost. Glas kan oneindig zonder kwaliteitsverlies worden hergebruikt, terwijl hout als grondstof dient voor de houtvezel- en spaanplaatindustrie of als biomassa kan worden ingezet.

De mate waarin afval daadwerkelijk kan worden hergebruikt, hangt sterk af van de nauwkeurigheid van het scheiden en de kwaliteit van het aangeleverde materiaal. De verantwoordelijkheid voor het verzamelen van afval en het verwerken ligt niet alleen bij de afvalverwerkers. Zo zijn producenten door de uitgebreide producentenverantwoordelijkheid (UPV) ook hiervoor verantwoordelijk 14. In Nederland werd in 2020 volgens PlasticsEurope 45% van het plastic afval aangeboden voor recycling, maar slechts 30% daarvan werd uiteindelijk daadwerkelijk hergebruikt. Deze cijfers tonen aan dat er nog aanzienlijke kansen liggen om de circulariteit binnen de afvalverwerkingssector te vergroten 15.

Uitdagingen: Lage recyclingpercentages, versnipperde verantwoordelijkheden.

Kansen: Scheiding verbeteren, sortering bij afvalverwerker verbeteren, innovatie voor recycling.

 

Sector openbare ruimte

De Hogeschool van Utrecht heeft onderzoek gedaan naar de mogelijkheden om de circulaire economie toe te passen in de openbare ruimte. Met openbare ruimte wordt bedoeld: De voor iedereen toegankelijke gebieden die onder beheer vallen van gemeenten en provincies. Uit het onderzoek van Vrijhoef, R., Duits, H., van der Meijden, A., Hooimeijer, H. en van Dijkhuizen, M. (2018) blijkt dat het opnemen van circulariteit in
beleid voor de openbare ruimte uitdagend is. Dit komt onder meer door een gebrek aan kennis, de verschuiving van verantwoordelijkheden naar lagere overheden en de voortdurend veranderende wet- en regelgeving binnen een dynamische markt. Desalniettemin zien zij al een verschuiving in de goede richting. Volgens de onderzoekers kan circulariteit in de openbare ruimte worden gestimuleerd door tijdig duidelijke en passende vraagspecificaties op te stellen vanuit gemeenten en provincies. Zo ontstaat er een circulair aanbod vanuit opdrachtgevers. Daarnaast is het belangrijk dat er ruimte blijft voor nieuwe ideeën en innovatieve oplossingen. Bij het ontwerp dient rekening te worden gehouden met levensduurverlenging, flexibiliteit en modulariteit, evenals het gebruik van zo min mogelijk grondstoffen die bovendien
herbruikbaar zijn. Ook duurzaam beheer en goede afstemming tussen de betrokken partijen in alle projectfasen zijn essentieel.

De onderzoekers concluderen dat er nieuwe inzichten nodig zijn om de openbare ruimte uit te laten groeien tot een volwaardige pijler binnen circulair Nederland. Dit vraagt om een cultuurverandering bij de betrokken partijen zodat circulariteit structureel wordt meegenomen in beleid, ontwerp en uitvoering 16. Er liggen grote kansen voor circulair ontwerp, en de bijdrage van de openbare ruimte aan de circulaire ambities van Nederland kan daarmee aanzienlijk worden vergroot.

Uitdagingen: Gebrek aan technische kennis binnen overheden, dynamische regelgeving, versnipperde verantwoordelijkheden.

Kansen: Ruimte voor circulaire innovaties, beweging naar een nieuwe filosofie voor de openbare ruimte.

Zoals in deze whitepaper is beschreven, heeft de opkomst van de circulaire economie een aanzienlijke invloed op de vitale infrastructuur. Hoewel in deze whitepaper slechts enkele sectoren zijn belicht, worden nog veel meer sectoren geraakt. De ambitie van Nederland om in 2050 volledig circulair te zijn, heeft nu al veranderingen teweeggebracht binnen de vitale infrastructuur. Tegelijkertijd liggen er nog tal van
kansen en uitdagingen.

Organisaties die deze kansen benutten en actief inzetten op circulariteit, vergroten hun toekomstbestendigheid. Daarentegen lopen bedrijven die onvoldoende meebewegen het risico om achter te blijven.

MitH Management helpt organisaties binnen de vitale infrastructuur om de gevolgen van de circulaire economie te begrijpen, kansen te verzilveren en zo de organisatie te versterken.

Bevindt jouw organisatie zich binnen de vitale infrastructuur en herken je de uitdagingen en mogelijkheden van de circulaire economie? Dan gaan we graag met je in gesprek over wat wij voor je kunnen betekenen. Zo bieden wij onder andere een Compliance as a Service-abonnement aan, waarmee je op de hoogte blijft van actuele wet- en regelgeving. Daarnaast kunnen wij specifieke rollen binnen jouw organisatie vervullen, zoals projectleider, projectmanagement ondersteuner, transitiemanager, business analist of informatieanalist.

Heb je vragen, behoefte aan advies of wil je eens sparren over de impact van de circulaire economie op jouw dagelijkse (toekomstige) bedrijfsvoering? Neem dan gerust contact op met MitH Management via info@mithmanagement.nl of stuur ons een bericht via LinkedIn. Samen kijken we naar de mogelijkheden en zetten we de eerste stap richting concrete oplossingen. Onze energieke, hands-on consultants maken graag een verschil voor jouw organisatie.