Consultant Anouk Pieper van MitH Management heeft zich verdiept in de betekenis en impact van de nieuwe Energiewet en deelt de door haar verkregen inzichten graag met u. (10/01/2024)

Inleiding

Tot voor kort werd de vraag naar elektriciteit voornamelijk vervuld door grootschalige, regelbare centrales die draaiden op fossiele brandstoffen. Er is echter een groeiende verschuiving naar het opwekken van elektriciteit uit duurzame bronnen. Hierdoor wordt de energievoorziening steeds meer beïnvloed door weersomstandigheden zoals zon en wind. Tegelijkertijd neemt ook een aanzienlijk deel van de productie een kleinschalige en decentrale vorm aan. Ook heeft de energiesector te maken met een voortgaande digitalisering en versnelling in de beschikbaarheid van data binnen het energiesysteem.

Ontwikkeling van gegevensuitwisseling tussen verschillende actoren blijft zich ontwikkelen. Dit biedt kansen om vraag en aanbod en het beheer van het net beter op elkaar te laten aansluiten en daarmee de door het systeem benodigde flexibiliteit te creëren. Daarnaast heeft de digitale transitie ook de positie van de eindafnemer zelf aanzienlijk veranderd. De opkomst van de smartphone en bijbehorende applicaties stellen de eindafnemers op eenvoudige wijze in staat om kennis te nemen van hun energieverbruik, maar bieden ook nieuwe mogelijkheden om eigen productie, opslag of uitgestelde vraag in te zetten op de energiemarkt. Dit stelt niet alleen hogere eisen aan de databeschikbaarheid (frequentie en kwaliteit), maar ook aan de mitigatie van ‘cyber’-gerelateerde risico’s. Al deze ontwikkelingen vragen om een grondige herziening en aanvulling van het huidige ordeningskader waarin de energievoorziening gebaseerd was op een marktmodel voor marktwerking en vraagsturing.

Dit artikel zal nader ingaan op de specifieke bepalingen van de nieuwe Energiewet en uitleggen waarom deze wet van belang is voor bedrijven binnen de energiesector. Tevens wordt de impact ervan besproken. Tot slot wordt beknopt beschreven hoe de Energiewet de verantwoordelijkheid, aansprakelijkheid en bedrijfscontinuïteit beïnvloedt voor bedrijven in de energiesector.

1.1 Wat houdt de nieuwe Energiewet in?

De nieuwe Energiewet vervangt de huidige Gaswet en Elektriciteitswet 1998 en wordt het wettelijke fundament van de energietransitie. Deze wet heeft als algemeen doel om bij te dragen aan de energietransitie. Dit houdt in dat de wet zorg moet dragen voor het realiseren van schone, CO2-arme energievoorzieningen in Nederland. Deze wet richt zich dus vooral op duurzaamheid, maar de uitvoering moet daarentegen ruimtelijk inpasbaar, veilig, betrouwbaar én betaalbaar zijn. De nieuwe Energiewet biedt een toekomstbestendig wetgevingskader voor de veranderende elektriciteits- en gasmarkt en het energiesysteem.

Het wetsvoorstel heeft drie functies:

1. Moderniseren en actualiseren van de regelgeving voor de markt van elektriciteit en gas, met als doel de energietransitie optimaal te ondersteunen en stimuleren.
2. Herziene elektriciteitsrichtlijn van het Europees Parlement en een aantal verordeningen rondom het ‘Clean Energy Package’ (CEP) te implementeren.
3. Nationale beleidsvoornemens, waaronder onderdelen van het Klimaatakkoord, uit te voeren.

De nieuwe Energiewet versterkt de rechten en bescherming van alle eindgebruikers, vooral huishoudens, zelfstandige ondernemers en kleine bedrijven. Het omvat verbeterde contractuele bescherming met transparante voorwaarden, opzegging, facturering en klachtenafhandeling, evenals dynamische energiecontracten. Daarnaast krijgen netbeheerders extra middelen om problemen met overbelaste elektriciteitsnetwerken aan te pakken, waaronder het beschikbaar stellen van ongebruikte transportcapaciteit en het aanbieden van flexibele transportcontracten. Elektriciteitsgebruikers kunnen actief deelnemen aan de energiemarkt, individueel of in groepsverband, bijvoorbeeld via energiegemeenschappen zoals energiecoöperaties. Ook kunnen ze deelnemen aan marktdiensten voor vraagrespons, waarbij ze hun energieverbruik aanpassen op basis van actuele marktprijzen.

1.2 Waarvoor dient de nieuwe Energiewet?

Om de energietransitie in de nabije toekomst te kunnen waarmaken, is de Energiewet een belangrijke stap. Het wetsvoorstel voor de nieuwe Energiewet beoogt de huidige Gaswet en Elektriciteitswet 1998 te vervangen. De oorsprong van de Gaswet en Elektriciteitswet 1998 lag voornamelijk in het optimaal functioneren van de afzonderlijke gas- en elektriciteitsmarkten. Tegenwoordig krijgen duurzaamheidsdoelstellingen en de energietransitie echter steeds meer nadruk. Het wetsvoorstel kent nu vijf generieke beleidsdoelen: CO2-arm, betrouwbaar, betaalbaar, veilig en inpasbaar in ruimte. Deze ontwikkeling heeft geleid tot concrete afspraken die ook vragen om een vernieuwd ordeningskader. Met deze wet wil de overheid de regelgeving verhelderen en versimpelen. De nieuwe wet verduidelijkt en vereenvoudigt, en elimineert onnodige discrepanties tussen de regelgeving voor gas en elektriciteit. Dit is essentieel om de energietransitie doelgericht voort te kunnen zetten.

In de huidige Gaswet en Elektriciteitswet 1998 zijn betrouwbaarheid, betaalbaarheid en veiligheid van de energievoorziening de drie belangrijkste publieke belangen geweest. Sinds een aantal jaren komen twee nieuwe beleidsdoelen in het bredere ruimtelijk beleid, namelijk de realisatie van emissiearme, klimaat neutrale energievoorziening en inpasbaarheid van het energiesysteem in het bredere ruimtelijk beleid. De transitie naar een emissiearme, klimaat neutrale energievoorziening verandert de wijze waarop de gas- en elektriciteitsmarkt op dit moment functioneert.

1.3 Wie is eigenaar van de nieuwe Energiewet?

Demissionair minister Jetten voor Klimaat en Energie heeft in samenwerking met het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) bijgedragen aan het ontwikkelen van het aankomende wetsvoorstel voor de Energiewet. Het proces voor de totstandkoming van dit wetsvoorstel is op transparante wijze vormgegeven, waarbij uitgebreide interactie heeft plaatsgevonden met diverse belanghebbenden, waaronder brancheorganisaties, bedrijven, belangengroeperingen en ook burgers. Deze verschillende belanghebbenden hebben regelmatig aanvullende inhoudelijke informatie verstrekt, zoals visiedocumenten, onderzoeksrapporten, marktrapporten, factsheets en op verzoek zelfs informatie over interne bedrijfs- en marktprocessen.

In dit licht wordt aangegeven dat de Minister voor Klimaat en Energie, als verantwoordelijke voor het energiebeleid, onder andere verantwoordelijk is voor het stimuleren van (1) goed werkende nationale en Europese energiemarkten met een adequate infrastructuur en bijbehorende wetgeving en (2) de transitie naar een schone, betrouwbare, veilige en betaalbare energievoorziening.

2.1 Wat zijn de belangrijkste wetswijzingen?

De Energiewet is een belangrijke stap in de energietransitie van Nederland en heeft effect op de hele energiesector. De nieuwe Energiewet kent enkele nieuwe grote wijzigingen die voor bedrijven invloed hebben op de uitvoering van het werk. Het is daarom ook belangrijk voor hen om inzicht te hebben wat deze wijzingen zijn en wat dit voor hen zal betekenen. De wijzigingen zijn gebundeld in de navolgende zes pijlers en zullen hieronder beknopt benoemd worden. Figuur 1 geeft een overzicht weer van de belangrijkste wetswijzigingen. Voor een uitgebreid verslag van het wetsvoorstel, zie officielebekendmakingen.nl.

1. Versterkt kader voor toekomstige systeemintegratie;

Deze pijler is gericht op het versterken en verbeteren van de regelgeving. De aanpassingen hebben tot doel de voorbereiding op toekomstige systeemintegratie, waarbij de rollen van onder andere systeembeheerders en eindafnemers binnen de context van de energietransitie worden verduidelijkt. Andere wijzigingen zijn bedoeld om de wet- en regelgeving te verbeteren en te verduidelijken, met inbegrip van het creëren van consistentie en een heldere structuur, evenals het opheffen van verschillen tussen gas- en elektriciteitsregelgeving. Ten slotte beogen de aanpassingen de grondslag van de regelgeving (legaliteit) te versterken, met name door een herstructurering van een deel van de informatie die momenteel in de codes is vastgelegd en door de ACM is goedgekeurd.

2. Energiedata als noodzakelijke en kansrijke grondstof;

Deze pijler richt zich op de digitalisering van gegevensuitwisseling in de energiesector. De voortdurende wijzigingen in wet- en regelgeving, samen met digitalisering, hebben een complex systeem voor gegevensuitwisseling tot stand gebracht. Het wetsvoorstel stelt voor dit systeem te stroomlijnen door gedetailleerder vast te leggen welke gegevens en processen hierbij betrokken zijn. Bovendien worden kwaliteitseisen geïntroduceerd voor het verzamelen, valideren en vaststellen van meetgegevens. Voor grote aansluitingen is het enkel toegestaan dat een erkende meetverantwoordelijke partij namens de aangeslotene meet. De ACM krijgt de verantwoordelijkheid voor het verstrekken van erkenningen voor deze meetverantwoordelijke partijen, in plaats van TenneT.

Het wetsvoorstel introduceert een gegevensuitwisselingsentiteit (GUE) die technische gegevensuitwisseling tussen partijen faciliteert. De GUE, gevormd als een rechtspersoon, wordt opgericht door transmissie- en distributiesysteembeheerders, losgekoppeld van netbeheertaken. Het voorstel legt tevens de basis voor een overlegorgaan op de energiemarkt, waar de GUE haar taken deels uitvoert op basis van afspraken in dit orgaan. Als specifieke afspraken ontbreken, neemt de GUE de verantwoordelijkheid op zich om haar taken in te vullen.

3. Systemen op orde en ondersteund voor de energietransitie;

De veranderingen in deze pijler zijn gericht op het vernieuwen en beter afstemmen op het Europese definitiekader voor systeembeheerders en infrastructuurbedrijven, evenals hun organisatiestructuur. Deze vernieuwing omvat ook aanpassingen aan de taken van systeembeheerders en infrastructuurbedrijven. Daarnaast wordt de aansluit- en transporttaak van elektriciteitssysteembeheerders opnieuw beoordeeld, waardoor het mogelijk wordt om een aansluitverzoek niet onmiddellijk te accepteren als er congestie is. Onder congestie wordt verstaan ‘het overbelast raken van het elektriciteitsnet door te veel vraag of te veel aanbod van elektriciteit’. Verder veranderen de taken van transmissiesysteembeheerders en distributiesysteembeheerders. Ze worden nu verantwoordelijk voor het inkopen van flexibiliteit als een alternatief voor het versterken van het netwerk. Bovendien mogen ze geen niet-frequentiegerelateerde ondersteuningsdiensten uitvoeren, zoals blindstroominjecties en blackstartmogelijkheden.

4. Ruimte voor nieuwe markt-initiatieven;

Deze pijler heeft als doel de consument te stimuleren om actief deel te nemen aan de energiemarkt en bij te dragen aan de energietransitie, wat resulteert in kostenbesparingen en een algemene verlaging van het energieverbruik. Afnemers krijgen de mogelijkheid om zelfstandig of in groepsverband actief te worden. Hierbij gaat het om:

• Het aantrekken van meer marktdeelnemers op één aansluiting;
• Het verkopen van zelf opgewekte elektriciteit, al dan niet via aggregatie;
• Het verhandelen van flexibiliteit via aggregatie;
• Het integreren van nieuwe marktinitiatieven, zoals energiegemeenschappen en onafhankelijk aggregeren.

Het wetsvoorstel introduceert nieuwe regels met betrekking tot aggregeren, waarbij afnemers veranderingen in elektriciteitsgebruik samenvoegen om het gezamenlijk opnieuw te verkopen. Het onderscheidt drie vormen van aggregeren: aankoop van ingevoerde elektriciteit door eindafnemers, peer-to-peer handel en ‘vraagrespons’. Actieve afnemersvoorwaarden worden versterkt, waardoor eindafnemers zelf, al dan niet in samenwerking, opgewekte elektriciteit kunnen verkopen. Dit beoogt piekverbruiken beter op te vangen en het marktaanbod te vergroten. Het wetsvoorstel verschuift de balanceringsverantwoordelijkheid van ‘kleinverbruikers’ naar de actieve eindafnemer, die zelf bepaalt wie de balanceringsverantwoordelijke is, en de aggregator draagt financiële verantwoordelijkheid voor eventuele onbalans door ingekochte elektriciteit.

5. Meer bescherming eindafnemers;

Op grond van de Elektriciteitsrichtlijn wordt de bescherming voor afnemers uitgebreid. Daarnaast zijn de nationale beschermingsbepalingen aangepast, waardoor malafide leveranciers aan de voorkant extra worden gecontroleerd bij het aanvragen van een leveranciersvergunning. Dit omvat onder andere de verplichting om bij de vergunningsaanvraag regelmatig een Verklaring Omtrent Gedrag (VOG) te overleggen, evenals de bevoegdheid van de ACM om op basis van de Wet bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur onderzoek te doen naar de integriteit en betrouwbaarheid van de aanvrager (of vergunninghouder). Dit laatste is bedoeld om te voorkomen dat de ACM onbedoeld betrokken raakt bij criminele activiteiten. Hierdoor wordt ook de eindafnemer van energie beschermd, omdat hij wordt beleverd door betrouwbare partijen.

6. Toezicht

De Elektriciteitsrichtlijn legt nieuwe taken en bevoegdheden op aan de ACM, die in het wetsvoorstel zijn opgenomen. Bovendien krijgt Agentschap Telecom een prominentere rol. Gezien de toenemende digitalisering van de energiemarkten nemen ook de (cyber)risico’s met betrekking tot de beveiliging en bescherming van gegevens toe. Agentschap Telecom is al toezichthouder voor een deel van de energiesector op basis van de Wet bescherming netwerk- en informatiesystemen (Wbni), en het wetsvoorstel bouwt voort op deze expertise.

2.2 Wat is de impact van de Energiewet op de energiesector?

De nieuwe Energiewet blijft voor een deel gelijk aan de huidige Gaswet en Elektriciteitswet 1998, echter zullen enkele wetswijzingen een impact hebben op de manier waarop marktpartijen op dit moment opereren binnen de energiesector. Per pijler zal dit kort benoemd worden:

1. Versterkt kader voor toekomstige systeemintegratie;

De Gaswet en Elektriciteitswet 1998 zijn in de afgelopen twintig jaar minder duidelijk, gestructureerd en consistent geworden. Dit wetsvoorstel heeft tot doel deze aspecten te herstellen en tevens updates door te voeren, waardoor er een modern en geordend wettelijk kader ontstaat. Bedrijven moeten de nieuwe regelgeving begrijpen om compliant te blijven en hun operationele processen aan te passen aan de versterkte juridische basis die de wet biedt. Impact hierop is dat er (eenmalige) lasten aan verbonden zijn aan het veranderen van het systeem van codes naar AMvB’s en Regelingen, bijvoorbeeld door aanpassingen aan ICT en contracten.

2. Energiedata als noodzakelijke en kansrijke grondstof;

De invoering van een nieuw gegevensuitwisselingssysteem is cruciaal voor de transparantie en bescherming van energiegegevens. Deze veranderingen in gegevensuitwisseling bevorderen de digitalisering en kunnen vereisen dat bedrijven aanpassingen maken in hun ICT-infrastructuur om te voldoen aan de nieuwe eisen en mogelijkheden.

3. Systemen op orde en ondersteund voor de energietransitie;

Bedrijven, vooral systeembeheerders, moeten zich bewust zijn van de herziene taken en bevoegdheden om hun verantwoordelijkheden effectief te kunnen vervullen en om te voldoen aan nieuwe eisen met betrekking tot flexibiliteit en netverzwaring. Zo krijgen netbeheerders meer mogelijkheden en verantwoordelijkheden om problemen met het elektriciteitsnet aan te pakken, zoals het beschikbaar stellen van ongebruikte transportcapaciteit en het aanbieden van flexibelere transportcontracten. Tegelijkertijd bestaat, vergelijkbaar met het geval van blindstroom, het risico op het ontstaan van monopolies als gevolg van de lokale aard van flexibiliteit.

4. Ruimte voor nieuwe markt-initiatieven;

De nieuwe Energiewet leidt tot het ontstaan van een nieuwe marktpartij in de energiesector, namelijk actieve afnemers. Stimulering van innovaties en nieuwe marktinitiatieven, waaronder de mogelijkheid voor afnemers om zelfopgewekte elektriciteit te verkopen op de markt. Opdrachtgevers kunnen profiteren van de mogelijkheden die de wet biedt voor actieve deelname aan de energiemarkt, zoals de verkoop van zelf geproduceerde elektriciteit. Dit vereist strategische aanpassingen en innovaties in hun bedrijfsmodel.

5. Meer bescherming eindafnemers;

Voor bedrijven in de energiesector is het essentieel om op de hoogte te zijn van de verbeterde bescherming van zowel consumenten als bedrijven. Deze veranderingen hebben directe gevolgen voor contractuele verhoudingen en interacties met klanten. Er wordt nu meer nadruk gelegd op versterkte consumentenbescherming en transparantie, wat zich vertaalt naar verbeteringen in contractuele bescherming, heldere voorwaarden en geoptimaliseerde procedures voor opzegging en facturering van energiecontracten. Daarnaast worden strengere eisen aan energieleveranciers gesteld om misleidende praktijken te voorkomen.

6. Toezicht

Begrip van de toezichts- en handhavingsaspecten van de wet is van belang voor bedrijven om ervoor te zorgen dat ze voldoen aan de gestelde normen en om mogelijke risico’s te beheren.

In het kort, begrip van en inspelen op de Energiewet is van strategisch belang om compliant te blijven, kansen te benutten, risico’s te beheren en duurzame energie-initiatieven te ondersteunen. Het kan een cruciaal element zijn in het vormgeven van een succesvolle en toekomstbestendige operatie binnen de energiesector.

Wat betekent de Energiewet voor verantwoordelijkheid, aansprakelijkheid en bedrijf continuïteit?

De Energiewet in Nederland heeft impact op verantwoordelijkheid, aansprakelijkheid en bedrijfscontinuïteit binnen de energiesector. Zo legt de nieuwe Energiewet specifieke verantwoordelijkheden op aan diverse actoren in de energiesector, waaronder energieleveranciers, netbeheerders en afnemers. Netbeheerders krijgen uitgebreidere verantwoordelijkheden en mogelijkheden om kwesties met het elektriciteitsnet aan te pakken. Actieve betrokkenheid van afnemers op de energiemarkt wordt gestimuleerd, wat resulteert in een grotere verantwoordelijkheid voor hun energieverbruik en -productie.

De wet versterkt de bescherming van consumenten en bedrijven, waardoor de aansprakelijkheid van energieleveranciers toeneemt om transparante voorwaarden te bieden en misleidende praktijken te voorkomen. Netbeheerders kunnen mogelijk een grotere aansprakelijkheid dragen voor het beheer en de beschikbaarheid van het elektriciteitsnet.

Tot slot, ondernemingen binnen de energiesector moeten hun strategieën en bedrijfsvoering aanpassen aan de veranderingen die de wet met zich meebrengt, waaronder het omgaan met flexibele energiecapaciteit en het ontwikkelen van nieuwe diensten. Het bevorderen van duurzaamheid en energietransitie kan invloed hebben op de bedrijfscontinuïteit, en bedrijven worden aangemoedigd duurzame bedrijfsvoering te overwegen.

Conclusie

De nieuwe Nederlandse Energiewet, ter vervanging van de huidige Gaswet en Elektriciteitswet 1998, brengt ingrijpende veranderingen in de energiesector teweeg. Het doel is de energietransitie te versnellen, in lijn met het Klimaatakkoord uit 2019 en Europese regelgeving. De wet richt zich op consumenten- en bedrijfsbescherming, met verbeteringen in contractuele voorwaarden en procedures rond energiecontracten. Strengere eisen aan energieleveranciers worden ingevoerd om misleidende praktijken te voorkomen.

Voor netbeheerders biedt de wet meer flexibiliteit bij het aanpakken van problemen met het elektriciteitsnet, zoals het benutten van ongebruikte transportcapaciteit. De wet bevordert actieve deelname van afnemers in de energiemarkt, bijvoorbeeld via energiegemeenschappen. Een nieuw data-uitwisselingssysteem wordt geïntroduceerd voor transparantie en bescherming van energiegegevens.

Bedrijven in de energiesector moeten deze ontwikkelingen nauwlettend volgen en strategieën aanpassen. Investeringen in flexibele energiecapaciteit, distributietechnologieën en diensten die inspelen op een dynamische energiemarkt worden essentieel.

Tenslotte, gezien de nadruk van de wet op duurzaamheid en energietransitie, zou het ook verstandig zijn om te kijken naar mogelijkheden om operaties te verduurzamen en zo bij te dragen aan de bredere doelstellingen van de Energiewet.

Mocht u vragen hebben, advies willen of gewoon een keer sparren over de impact van de nieuwe Energiewet op uw dagelijkse bedrijfsvoering, aarzel dan niet om contact op te nemen met MitH Management. Dit kan door te mailen naar info@mithmanagement.nl of een LinkedIn bericht te sturen. We gaan dan gezamenlijk aan de slag!